صدرالمتالهین مساله اتحاد عاقل و معقول را از جمله پیچیده ترین مباحث فلسفی می داند که تا زمان وی برای هیچ یک از فلاسفه پیشین منقع نشده است. وی با تمسک به قاعده تضایف و دلایل دیگر، آن را برهانی کرده است. اصل این مسله از فرفوریوس اسکندرانی است. ابن سینا در کتاب «شفا» و «اشارات» خود به شدت با آن مخالفت کرده است. بعد از صدرالمتالهین نیز کسانی مانند حاج ملا هادی سبزواری و دیگران استدلال های صدرالمتالهین را مورد مناقشه قرار داده اند. در این مقاله ضمن تحلیل مفردات مساله به بررسی براهین و اشکالات وارد بر آن پرداخته شده است.

در این مقاله دوازده دلیل برای اثبات اتحاد عاقل و معقول از مهمترین فلاسفه حکمت متعالیه: صدرالمتالهین، ملاهادی سبزواری، محمدحسین طباطبایی و مرتضی مطهری مورد نقد قرار گرفته و بطلان هر یک از آن دلیلها با چند اشکال واضح شده است. همچنین هر سه اشکال سبزواری به مهمترین دلیل صدرا و نیز هر سه دلیل ابن سینا و فخررازی در رد نظریه اتحاد، ابطال شده است. تمام نقدها و اشکالهایی که مطرح شده، به جز یکی، دو مورد که از آرا برخی از معاصران استفاده شده، جدید و ابتکاری است. حاصل نقد و تحلیل ها اینست که در مورد نظریه اتحاد عاقل و معقول، به خاطر بطلان مهمترین دلیلهای اثبات و رد آن، باید سکوت کرد.

بدون تردید طرح نظریه اتحاد عاقل و معقول، در میان آرا متعدد مطرح شده در تاریخ فلسفه اسلامی و بلکه تاریخ فلسفه بطور عام، را می توان بعنوان یکی از مشکلترین و پردامنه ترین و بتعبیری پیچیده ترین مساله در مباحثات و مناظرات فیلسوفان و حکما در حوزه معرفتشناسی، یا بطور خاص در فلسفه اسلامی تحت عنوان وجود ذهنی، در نظر گرفت. از آنجا که اشتهار شیخ الرییس ابوعلی سینا بعنوان منکر قطعی و مسلم نظریه اتحاد عاقل و معقول در میان حکما امری روشن و مسلم قلمداد می گردد، این مقاله در صدد بررسی این موضوع از یکطرف و همچنین نقد قول به استبصار وی از طرف دیگر است. در این راستا تشریح هر چند مختصر اقوال شیخ در آثار متعدد او و بیان اضطراب و دوگانگی تعابیرش درباره این نظریه و نقل آرا حکمای معاصر، مخصوصا تبیین خاص از نظریه اتحاد، و نقطه عطف بودن آن در تطور و تکامل مسایل فلسفه اسلامی که توسط مبتکر و طراح خلاق آن یعنی صدرالمتالهین شیرازی صورت پذیرفته است، جایگاهی ویژه و والا را به خود اختصاص داده است.

مسئله ی معرفت به اشیاء عالم یکی از بحث انگیزترین مباحث تاریخ فلسفه است. در این میان، بحث از معرفت، بدون باور به ارتباط قوای شناختی با موضوعات شناخت ممکن نیست؛ و یکی از اقسام شناخت، شناخت عقلی بوده است که مستلزم توجه به رابطه عاقل و معقول است. یکی از کسانی که در این باب به تفصیل سخن گفته، ابن سینا است، که گاهی به صراحت و اشارت از ارتباط اتحادی عاقل و معقول دفاع کرده و گاهی نیز این نظریه را رد کرده است. همین امر، مسئله ی تعارض سینوی در باب اتحاد عاقل و معقول را قابل توجه می سازد. بررسی این تعارض و راه برون رفت ازآن، موضوعِ پژوهشِ اندیشمندان ناظر به وی بوده است. مقاله ی حاضر، ضمن بررسی نارسایی هایی موجود در دیدگاه های ایشان، به ارائه راه نوینی برای حل این تعارض سینوی در پرتو تحلیل تاریخی می پردازد.

«اتحاد عاقل و معقول» از معدود مسائلی است، که با مخالفت و موافقت دو فیلسوف بزرگ مواجه شده است. بوعلی به عنوان منکر اصلی و صدرالمتألهین به عنوان موافق جدی. بوعلی در «شفاء» و «اشارات»، «اتحاد عقل و عاقل» را ردّ می نماید ولی در «مبدأ و معاد» برای آن برهان می آورد. این تفاوت رویه بوعلی، نزد فیلسوفان بعد محل سؤال بوده است. صدرالمتألهین برای «اتحاد» سه معنا ذکر می نماید و می فرماید «اتحاد عاقل و معقول» به دو معنای اول به همان برهان بوعلی به هیچ وجه قابل اثبات نیست، ولی معنای سوم اتحاد نه تنها ممکن بلکه تحقق علم در تمام مراتب متوقف بر آنست. صدرا میگوید بوعلی معنای سوم از اتحاد را تنها در مبدأ و معاد پذیرفته است و آنگاه در بدست آوردن دیدگاه اصلی بوعلی تردید نموده است. اما حقیقت آنست که بوعلی هرگز متناقص سخن نگفته است. اینگونه نیست که در «شفاء» و «اشارات» دیدگاه واقعی خود را اظهار کرده و در «مبدأ و معاد» طبق مذاق فیلسوفان مشاء سخن گفته باشد. فهم دیدگاه اصلی بوعلی تنها در سایه فهم دقیق از منظومه فکری وی محقق است همان مسیری که ما پیمودهایم و نشان داده ایم معنای سوم اتحاد باور همیشگی بوعلی است و اساساً اختلافی میان بوعلی و ملاصدرا وجود ندارد.

مساله اتحاد عاقل و معقول میان ملاصدرا و ابن سینا نمونه ای از تفاوت برداشت دو حکیم بزرگ اسلامی نسبت به یکی از مسائل مهم فلسفه است. به شیخ الرئیس دو نظریه کاملا متضاد نسبت داده شده است. تعدادی از کلمات وی حاکی از انکار اتحاد عاقل و معقول است و پاره ای از کلمات وی حاکی از پذیرش این نظریه است.در مقابل، ملاصدرا به شدت حامی نظریه اتحاد بوده و برای اثبات آن ادله گوناگون ارائه داده است. نظریه اتحاد که مورد انکار یا پذیرش ابن سینا قرار دارد با نظریه اتحادی که مورد حمایت ملاصدرا است هماهنگ نیست و برداشت این دو فیلسوف از این نظریه کاملا متفاوت است. اختلاف نظر ایشان را می توان در دو جنبه «حقیقت تعقل» و «حقیقت اتحاد» خلاصه کرد. با توجه به این دو جنبه اختلاف، تصور و برداشت این دو حکیم نسبت به اتحاد عاقل و معقول به گونه ای متفاوت است که نزاع فکری میان آنها را عمیق تر از آنچه مشهور است، جلوه می دهد.

مسئله اتحاد عاقل و معقول از مسائل دیرپا در فلسفه الهی است، اما با مبانی پیش صدرایی دچار چالش هایی است که خرده گیران را وادار به واکنش منفی نموده است. صدرالمتألهین به تحلیل و تثبیت این مسئله نفیس با روش و مبانی ویژه حکمت متعالیه همت گماشته و حکمای پساصدرایی نیز با حساسیت تمام به ادله او نگریسته و ادله دیگری بر آن افزوده اند. مقاله ای با ادعای حصر ادله صدرا در سه دلیل و گزارش تحریفی از آنها، ایرادهایی را بر آنها  و بر سایر ادله موافق و مخالف تدارک دیده و با ادعای حصر ادله در احصاء خود، به فرجام سکوت تکلیف کرده است. نگاه تبیینی به ادله و مبانی صدرالمتألهین و بررسی ایرادهای مقاله، نشان می دهد خدشه ها و تکلیف عقل به سکوت ، بی بنیاد است. این واکاوی به نقد ایرادهای مرتبط به برهان تضایف بر اتحاد پرداخته و اثبات کرده گزارش آن مقاله از این برهان نادرست و ایرادهایش ناموجه است.

با مروری بر آثار شیخ الرییس ابن سینا این حقیقت آشکار می شود که وی گاه شدیدا در رد نظریه اتحاد عاقل با معقول سخن گفته و گاه آن را به نحوی پذیرفته است. بر این اساس، این پرسش شکل می گیرد که چگونه می توان (با فرض درستی استناد این اقوال به ابن سینا) وجود چنین ناسازگاری ای را در آرای شیخ تبیین کرد.در این مقاله، پس از دسته بندی و گزارش تحلیلی عبارات ابن سینا در خصوص اتحاد عاقل و معقول، به طرح و بررسی راه هایی که تاکنون برای حل این ناسازگاری ارایه شده یا قابل ارایه هستند می پردازیم. نتیجه نهایی مقاله آن است که راه های مزبور هیچ کدام توفیق کامل در حل تعارض پیش گفته را ندارند. هرچند برخی از آنها از تایید بیشتری برخوردارند.

اتحاد عاقل و معقول در موضعی که معقول مغایر ذات عاقل باشد از ابداعات فلسفه صدرایی به شمار می رود. در تبیین کیفیت هستی شناختی این اتحاد، برخی مقصود از آن را، تحقق عاقل و معقول به وجودی یکتا و از جهتی یکتا و برخی دیگر، تحقق معقول برای عاقل به نحوی می دانند که معقول از شئون وجودی عاقل باشد. یکی از براهین بر اثبات این مطلوب، برهان ماده و صورت است. در این برهان با فرض هم سنخی پذیرش صورت توسط ماده و معقول توسط عقل و اتحادی دانستن ترکیب ماده و صورت، اتحاد عاقل و معقول اثبات می شود. ولی برخی این برهان را ناتمام دانسته، سنخ اتحاد عاقل و معقول را شدیدتر از اتحاد ماده و صورت می دانند. این مقاله با تدقیق محل نزاع، نشان می دهد که این اختلاف به دلیل دو دریافت متفاوت از ترکیب اتحادی ماده و صورت است؛ از این رو اولاً برهان ماده و صورت در برابر خدشه های وارد بر آن قابل دفاع بوده و ثانیاً با توجه به دو دریافت از حقیقت ترکیب اتحادی ماده و صورت و حقیقت وحدت عاقل و معقول، این برهان به دو نحو تقریر می شود که هر تقریر، به اثبات یکی از دریافت ها از حقیقت اتحاد عاقل و معقول می انجامد.